Fundusze europejskie – czym są, dla kogo i na co można je otrzymać?

BLUF SEO

Fundusze europejskie to środki przeznaczone na realizację projektów wspierających rozwój gospodarki, regionów, infrastruktury, edukacji, innowacji, cyfryzacji oraz ochrony środowiska. Mogą z nich korzystać między innymi przedsiębiorcy, samorządy, organizacje pozarządowe, placówki edukacyjne i podmioty publiczne, a w wybranych programach również osoby prywatne. Wsparcie nie zawsze ma formę bezzwrotnej dotacji – dostępne są także preferencyjne pożyczki, gwarancje i poręczenia. O możliwości uzyskania pieniędzy decydują warunki konkretnego naboru, a nie sam fakt prowadzenia firmy lub planowania inwestycji.

Czym są fundusze europejskie?

Fundusze europejskie to środki pochodzące z budżetu Unii Europejskiej, przeznaczone na realizację określonych celów społecznych, gospodarczych i regionalnych. Ich zadaniem jest między innymi zmniejszanie różnic rozwojowych pomiędzy regionami, podnoszenie konkurencyjności gospodarki, poprawa sytuacji na rynku pracy oraz finansowanie transformacji energetycznej i cyfrowej.

Nie jest to jeden wspólny fundusz, z którego każdy może otrzymać pieniądze na dowolnie wybrany cel. Środki są rozdzielane za pomocą programów krajowych, regionalnych i ponadregionalnych. W ramach tych programów organizowane są nabory dotyczące konkretnych rodzajów projektów i wnioskodawców.

Oznacza to, że projekt musi jednocześnie:

odpowiadać celom właściwego programu,
wpisywać się w zakres danego naboru,
być realizowany przez uprawnionego wnioskodawcę,
spełniać kryteria wyboru projektów,
posiadać prawidłowo przygotowany budżet,
zostać zrealizowany i rozliczony zgodnie z umową.

Według oficjalnego Portalu Funduszy Europejskich głównym celem polityki spójności jest ograniczanie dysproporcji pomiędzy krajami i regionami oraz wzmacnianie ich konkurencyjności. Portal Funduszy Europejskich – poradnik

Skąd pochodzą pieniądze w ramach funduszy europejskich?

Środki dostępne w perspektywie finansowej 2021–2027 pochodzą z kilku funduszy unijnych. Każdy z nich finansuje inne rodzaje działań.

Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego

Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego, czyli EFRR, wspiera przede wszystkim rozwój gospodarczy i infrastrukturalny regionów. Z jego środków mogą być finansowane między innymi:

innowacje w przedsiębiorstwach,
badania i rozwój,
cyfryzacja,
efektywność energetyczna,
odnawialne źródła energii,
infrastruktura publiczna,
rozwój usług elektronicznych,
inwestycje zwiększające konkurencyjność firm.

Europejski Fundusz Społeczny Plus

Europejski Fundusz Społeczny Plus, czyli EFS+, koncentruje się na ludziach, zatrudnieniu i rozwoju społecznym. Może wspierać:

aktywizację zawodową,
zdobywanie nowych kwalifikacji,
szkolenia pracowników,
edukację,
integrację społeczną,
dostępność usług społecznych,
przeciwdziałanie wykluczeniu,
poprawę sytuacji osób znajdujących się w trudniejszym położeniu na rynku pracy.

Fundusz Spójności

Fundusz Spójności finansuje przede wszystkim duże przedsięwzięcia związane z ochroną środowiska, transportem oraz rozwojem infrastruktury. Jego odbiorcami są zazwyczaj podmioty publiczne, samorządy, jednostki odpowiedzialne za transport oraz operatorzy infrastruktury.

Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji

Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji wspiera regiony szczególnie dotknięte skutkami odchodzenia od gospodarki wysokoemisyjnej. Pomoc może dotyczyć między innymi:

tworzenia nowych miejsc pracy,
przekwalifikowania pracowników,
rozwoju nowych działalności gospodarczych,
rewitalizacji terenów poprzemysłowych,
ograniczania społecznych skutków transformacji energetycznej.

Europejski Fundusz Morski, Rybacki i Akwakultury

Fundusz ten jest przeznaczony głównie dla sektora rybackiego, akwakultury oraz społeczności związanych gospodarczo z obszarami nadmorskimi i śródlądowymi.

Kto może korzystać z funduszy europejskich?

Krąg potencjalnych odbiorców jest szeroki, ale nie każdy może złożyć wniosek w każdym naborze. Uprawnieni wnioskodawcy są wskazani w regulaminie wyboru projektów.

Przedsiębiorcy

Z funduszy europejskich mogą korzystać mikro-, małe, średnie i duże przedsiębiorstwa. W praktyce wiele instrumentów skierowanych jest do sektora MŚP, jednak część programów obejmuje również duże firmy, konsorcja oraz przedsiębiorstwa współpracujące z jednostkami naukowymi.

Firmy mogą otrzymywać wsparcie między innymi na:

prowadzenie prac badawczo-rozwojowych,
wdrażanie innowacyjnych produktów i technologii,
automatyzację procesów,
cyfryzację przedsiębiorstwa,
poprawę efektywności energetycznej,
wykorzystanie odnawialnych źródeł energii,
ekspansję zagraniczną,
szkolenia pracowników,
rozwój działalności w określonych regionach.

Samo prowadzenie działalności gospodarczej nie wystarcza jednak do otrzymania dofinansowania. Znaczenie mogą mieć wielkość firmy, branża, miejsce realizacji inwestycji, okres prowadzenia działalności, sytuacja finansowa oraz charakter projektu.

Samorządy i podmioty publiczne

Jednostki samorządu terytorialnego oraz podległe im jednostki mogą ubiegać się o środki między innymi na:

transport publiczny,
gospodarkę wodno-kanalizacyjną,
termomodernizację budynków,
rozwój infrastruktury edukacyjnej,
ochronę środowiska,
rewitalizację,
cyfryzację usług publicznych,
infrastrukturę społeczną i zdrowotną.

Wnioskodawcami mogą być gminy, powiaty, województwa, związki samorządowe oraz inne podmioty wskazane w dokumentacji danego naboru.

Organizacje pozarządowe

Fundacje, stowarzyszenia i inne organizacje społeczne mogą korzystać ze wsparcia przeznaczonego na przykład na:

integrację społeczną,
edukację,
aktywizację zawodową,
rozwój ekonomii społecznej,
poprawę dostępności,
pomoc osobom zagrożonym wykluczeniem,
działania środowiskowe i lokalne.

Organizacja musi posiadać odpowiedni status prawny i spełnić wymagania określone w regulaminie. Niekiedy wymagane jest także doświadczenie w prowadzeniu podobnych działań.

Szkoły, uczelnie i jednostki naukowe

Środki europejskie mogą finansować rozwój edukacji, badań i współpracy pomiędzy nauką a biznesem. O wsparcie mogą ubiegać się między innymi:

szkoły i placówki oświatowe,
uczelnie,
instytuty badawcze,
centra kształcenia zawodowego,
konsorcja naukowo-przemysłowe.

Finansowanie może dotyczyć infrastruktury badawczej, projektów naukowych, nowych metod nauczania, podnoszenia kompetencji, kształcenia zawodowego oraz komercjalizacji wyników badań.

Podmioty lecznicze i instytucje kultury

W wybranych programach beneficjentami mogą być szpitale, przychodnie, instytucje kultury, muzea, biblioteki i inne podmioty prowadzące działalność publiczną lub społeczną. Zakres wsparcia zależy od programu i może obejmować modernizację infrastruktury, cyfryzację, dostępność oraz rozwój świadczonych usług.

Osoby prywatne

Osoby fizyczne również mogą korzystać z funduszy europejskich, ale często nie składają wniosku bezpośrednio do instytucji zarządzającej programem. Zamiast tego uczestniczą w projektach prowadzonych przez urzędy pracy, firmy szkoleniowe, samorządy lub organizacje społeczne.

Osoba prywatna może otrzymać na przykład:

bezpłatne szkolenie,
pomoc w zmianie kwalifikacji,
wsparcie w poszukiwaniu zatrudnienia,
dofinansowanie na rozpoczęcie działalności,
dostęp do usług społecznych,
wsparcie związane z poprawą efektywności energetycznej budynku.

Trzeba zatem odróżnić beneficjenta, który podpisuje umowę i odpowiada za projekt, od uczestnika projektu, który korzysta z oferowanego wsparcia.

Na co można otrzymać fundusze europejskie?

Zakres możliwych projektów jest szeroki, ale zawsze wynika z celów danego programu i warunków naboru. Nie wystarczy wykazać, że planowany zakup lub inwestycja będzie przydatna.

Rozwój i innowacje w przedsiębiorstwach

Przedsiębiorstwa mogą poszukiwać wsparcia na rozwój nowych produktów, usług lub technologii. Dofinansowanie może obejmować między innymi prace badawczo-rozwojowe, przygotowanie prototypu, testowanie rozwiązania albo wdrożenie wyników badań.

Nie każda wymiana sprzętu zostanie jednak uznana za innowację. Wnioskodawca powinien wykazać, na czym polega zmiana i jakie rezultaty przyniesie projekt.

Cyfryzacja

Fundusze europejskie wspierają cyfrową transformację przedsiębiorstw i instytucji publicznych. Projekty mogą dotyczyć:

automatyzacji procesów,
systemów informatycznych,
cyberbezpieczeństwa,
usług świadczonych online,
analizy i przetwarzania danych,
cyfrowych usług publicznych,
rozwoju kompetencji cyfrowych.

Zakup komputera lub standardowego oprogramowania nie zawsze wystarczy do uzyskania wsparcia. Wydatek musi odpowiadać celowi naboru i być uzasadniony w projekcie.

Energia i ochrona środowiska

Dofinansowanie może obejmować inwestycje zmniejszające zużycie energii lub oddziaływanie na środowisko, takie jak:

termomodernizacja budynków,
instalacje wykorzystujące odnawialne źródła energii,
modernizacja energetyczna zakładów,
gospodarka odpadami,
ochrona zasobów wodnych,
ograniczenie emisji,
dostosowanie do zmian klimatu.

Edukacja i rozwój kompetencji

Środki europejskie mogą służyć podnoszeniu kwalifikacji pracowników, osób bezrobotnych, uczniów, nauczycieli i innych grup. Finansowane bywają szkolenia, doradztwo zawodowe, praktyki, staże oraz projekty rozwijające szkolnictwo zawodowe.

Zatrudnienie i integracja społeczna

Wsparcie może być kierowane do osób bezrobotnych, osób z niepełnosprawnościami, migrantów, seniorów, rodzin oraz osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Projekty obejmują między innymi aktywizację zawodową, usługi społeczne, opiekę długoterminową i działania integracyjne.

Infrastruktura i transport

Duże projekty publiczne mogą dotyczyć kolei, transportu miejskiego, dróg, sieci energetycznych, gospodarki wodnej oraz infrastruktury środowiskowej. W takich przypadkach wnioskodawcami są najczęściej samorządy, jednostki publiczne albo operatorzy infrastruktury.

Jaką formę może mieć wsparcie?

Fundusze europejskie nie oznaczają wyłącznie bezzwrotnych dotacji. Oficjalny portal wskazuje również takie formy pomocy jak pożyczki, gwarancje i poręczenia. Portal Funduszy Europejskich – formy i obszary wsparcia

Dotacja

Dotacja jest wsparciem bezzwrotnym pod warunkiem prawidłowej realizacji i rozliczenia projektu. Nie oznacza to jednak pieniędzy bez zobowiązań. Beneficjent musi wykorzystać środki zgodnie z umową, udokumentować wydatki i osiągnąć zaplanowane rezultaty.

Naruszenie warunków może prowadzić do pomniejszenia dofinansowania lub obowiązku zwrotu całości bądź części środków.

Pożyczka preferencyjna

Pożyczka musi zostać zwrócona, ale może oferować korzystniejsze warunki niż standardowe finansowanie rynkowe. Preferencje mogą dotyczyć oprocentowania, okresu spłaty, karencji lub wymaganych zabezpieczeń.

Gwarancja lub poręczenie

Gwarancje i poręczenia mogą ułatwiać dostęp do kredytu lub innej formy finansowania. Nie oznaczają przekazania pieniędzy bezpośrednio wnioskodawcy, lecz ograniczają część ryzyka instytucji finansującej.

Wsparcie niefinansowe

Pomoc może mieć również postać usług, takich jak szkolenia, doradztwo, mentoring, inkubacja działalności lub dostęp do specjalistycznej infrastruktury.

Czy fundusze europejskie pokrywają cały koszt projektu?

Nie ma jednej zasady obowiązującej we wszystkich programach. Poziom dofinansowania zależy między innymi od:

programu i rodzaju naboru,
kategorii projektu,
miejsca jego realizacji,
wielkości przedsiębiorstwa,
rodzaju pomocy publicznej,
statusu wnioskodawcy,
rodzaju wydatków.

W wielu naborach wymagany jest wkład własny. Może on obejmować zarówno koszty kwalifikowalne niepokryte dofinansowaniem, jak i wszystkie koszty niekwalifikowalne.

Nie należy zakładać, że skoro projekt otrzymał określony procent dofinansowania, pozostała część budżetu jest jedynym wydatkiem wnioskodawcy. Mogą pojawić się także koszty nieuznane za kwalifikowalne, podatek VAT, wydatki przekraczające limity albo wydatki poniesione niezgodnie z procedurami.

Czym są wydatki kwalifikowalne?

Wydatek kwalifikowalny to koszt, który może zostać objęty dofinansowaniem zgodnie z zasadami programu i konkretnego naboru. Musi być między innymi:

związany z realizacją projektu,
uzasadniony i racjonalny,
poniesiony w odpowiednim okresie,
właściwie udokumentowany,
zgodny z budżetem i umową,
poniesiony z zachowaniem wymaganych procedur.

Samo wymienienie kosztu we wniosku nie przesądza jeszcze, że zostanie on rozliczony. Ostateczna kwalifikowalność może zależeć także od sposobu poniesienia wydatku.

Ogólne zasady kwalifikowania kosztów określają właściwe wytyczne, ale wiążące dla wnioskodawcy są również dokumenty konkretnego naboru. Wytyczne dotyczące kwalifikowalności wydatków na lata 2021–2027

Na co zazwyczaj nie można otrzymać dofinansowania?

Nie można stworzyć jednej listy kosztów wykluczonych ze wszystkich programów. Najczęściej problematyczne są jednak:

wydatki niezwiązane z celem projektu,
koszty prywatne wnioskodawcy,
zakupy nieuzasadnione zakresem projektu,
wydatki poniesione poza okresem kwalifikowalności,
koszty przekraczające limity określone w regulaminie,
wydatki udokumentowane nieprawidłowo,
zakupy dokonane z naruszeniem procedur,
finansowanie tego samego wydatku z dwóch źródeł publicznych,
działania rozpoczęte zbyt wcześnie, jeśli narusza to warunki naboru lub zasady pomocy publicznej.

Przed rozpoczęciem inwestycji należy sprawdzić, od kiedy można ponosić koszty. W niektórych programach rozpoczęcie projektu przed złożeniem wniosku może pozbawić wnioskodawcę prawa do wsparcia.

Jak sprawdzić, czy dany projekt może otrzymać wsparcie?

Najpierw należy opisać projekt bez używania języka konkursowego. Trzeba ustalić:

Kto będzie wnioskodawcą?
Firma, samorząd, organizacja pozarządowa, uczelnia czy inny podmiot?
Gdzie będzie realizowany projekt?
Lokalizacja może decydować o dostępności programu regionalnego lub poziomie pomocy.
Jaki problem rozwiązuje projekt?
Sam zakup urządzeń nie jest celem. Celem może być na przykład wdrożenie technologii, ograniczenie zużycia energii albo utworzenie nowej usługi.
Jakie będą rezultaty?
Mogą to być nowe miejsca pracy, ograniczenie emisji, wzrost wydajności, wdrożenie innowacji albo podniesienie kwalifikacji uczestników.
Jakie wydatki są potrzebne?
Należy oddzielić wydatki niezbędne od kosztów dodatkowych, które mogą nie być kwalifikowalne.

Następnie można skorzystać z oficjalnej Wyszukiwarki Dotacji i harmonogramów naborów. Wyszukiwarka uwzględnia między innymi rodzaj podmiotu, miejsce realizacji projektu i jego dziedzinę. Harmonogramy obejmują planowane nabory i są okresowo aktualizowane. Aktualne nabory i harmonogramy

Jakie dokumenty trzeba sprawdzić przed złożeniem wniosku?

Podstawą oceny możliwości uzyskania wsparcia powinny być dokumenty konkretnego naboru, a nie ogólny opis programu lub materiał promocyjny.

Najważniejsze dokumenty to zazwyczaj:

regulamin wyboru projektów,
kryteria wyboru projektów,
wzór wniosku,
instrukcja wypełniania wniosku,
katalog wydatków kwalifikowalnych,
wzór umowy o dofinansowanie,
harmonogram naboru,
dokumenty dotyczące pomocy publicznej,
wymagane załączniki.

To regulamin odpowiada na pytania, kto może złożyć wniosek, jaki projekt może otrzymać wsparcie, ile wynosi dofinansowanie i jakie zobowiązania przyjmuje beneficjent.

Fundusze europejskie nie są automatycznym źródłem pieniędzy

Dofinansowanie powinno być traktowane jako narzędzie realizacji dobrze przygotowanego projektu, a nie jako cel sam w sobie. Najpierw należy określić rzeczywistą potrzebę i opłacalność inwestycji, a dopiero później szukać odpowiedniego programu.

Projekt może wymagać:

zapewnienia wkładu własnego,
wcześniejszego finansowania części wydatków,
zachowania płynności finansowej,
prowadzenia szczegółowej dokumentacji,
osiągnięcia określonych wskaźników,
utrzymania rezultatów przez wymagany okres,
poddania się kontroli.

Otrzymanie dotacji nie usuwa ryzyka inwestycyjnego. Źle oszacowane koszty, opóźnienia lub nieosiągnięcie rezultatów mogą obciążyć budżet beneficjenta.

Najważniejsze wnioski

Fundusze europejskie finansują konkretne projekty, a nie dowolne potrzeby wnioskodawcy.
Z pomocy mogą korzystać przedsiębiorcy, samorządy, organizacje pozarządowe, szkoły, uczelnie, podmioty publiczne i – w określonych formach – osoby prywatne.
Wsparcie może obejmować między innymi innowacje, cyfryzację, energię, środowisko, edukację, zatrudnienie, integrację społeczną i infrastrukturę.
Pomoc nie zawsze ma postać dotacji. Dostępne są również pożyczki, gwarancje, poręczenia i wsparcie usługowe.
Uprawnienia wnioskodawcy, poziom dofinansowania i katalog kosztów wynikają z dokumentacji konkretnego naboru.
W wielu programach wymagany jest wkład własny.
Przed rozpoczęciem inwestycji należy sprawdzić, czy wcześniejsze ponoszenie wydatków nie naruszy zasad naboru.
Aktualne możliwości finansowania należy weryfikować w oficjalnej Wyszukiwarce Dotacji, harmonogramach oraz regulaminach naborów.

FAQ

Czy osoba prywatna może otrzymać fundusze europejskie?

Tak, ale często korzysta ze wsparcia jako uczestnik projektu prowadzonego przez urząd pracy, samorząd, organizację pozarządową lub firmę szkoleniową. Możliwość bezpośredniego złożenia wniosku zależy od konkretnego programu.

Czy fundusze europejskie trzeba zwracać?

To zależy od formy wsparcia. Pożyczki są zwrotne, natomiast dotacje co do zasady nie podlegają zwrotowi, jeżeli projekt został wykonany i rozliczony zgodnie z umową. Naruszenie warunków może skutkować obowiązkiem zwrotu części albo całości dofinansowania.

Czy każda firma może otrzymać dotację unijną?

Nie. Firma musi spełniać warunki danego naboru. Znaczenie mogą mieć jej wielkość, branża, lokalizacja, sytuacja finansowa oraz rodzaj planowanej inwestycji.

Czy można otrzymać dofinansowanie na rozpoczęcie firmy?

Takie wsparcie jest dostępne w wybranych projektach i programach, ale nie ma charakteru stałego ani powszechnego. Warunki mogą zależeć między innymi od statusu zawodowego uczestnika, wieku, miejsca zamieszkania i grupy docelowej projektu.

Czy dotacja pokrywa 100% kosztów projektu?

Czasami jest to możliwe, ale nie stanowi reguły. Wysokość dofinansowania i wymagany wkład własny określa dokumentacja konkretnego naboru.

Gdzie sprawdzać aktualne nabory?

Aktualnych możliwości należy szukać na oficjalnym Portalu Funduszy Europejskich, w Wyszukiwarce Dotacji oraz w harmonogramach programów krajowych i regionalnych. Informacje powinny być zawsze potwierdzone w regulaminie właściwego naboru.